Koku alma bozuklukları, kokuların az alınması (hiposmi), hiç alınamaması (anosmi) ya da olduğundan farklı algılanmasıdır. Halk arasında koku kaybı ya da koku alamama diye anılır. Sık görülen biçimi soğuk algınlığı, alerji ya da sinüs iltihabı sırasında, burun içi şiştiğinde ortaya çıkar ve çoğunlukla geçicidir. Koku duyusu yemekten alınan lezzetin büyük bölümünü sağlar; duman, gaz kaçağı ve bozulmuş yiyecek için de uyarı görevi görür. Ankara'da bahar aylarındaki polen dönemi, alerjisi olan kişilerde koku yakınmasını belirginleştirebilir. Uzayan ya da nedeni anlaşılamayan koku kaybı kulak burun boğaz muayenesi gerektirir.
Koku Alma Bozuklukları Nedir ve Hangi Türleri Vardır?
Koku alma bozuklukları, koku duyusunun zayıfladığı ya da kokuların algılanış biçiminin değiştiği durumların ortak adıdır. Sorun burnun içinde, koku sinirinde ya da beynin kokuyu yorumlayan bölgelerinde olabilir.
Koku alma duyusu burnun neresinde başlar ve beyne nasıl ulaşır?
Kokuyu algılayan sinir hücreleri burun boşluğunun en üst kısmında, küçük bir doku alanında bulunur ve doğrudan beyne bağlanır. Havadaki koku molekülleri bu hücreleri uyarır; uyarı beyne iletilir ve beyin kokuyu tanır. Kokular bu bölgeye iki yoldan ulaşır: burun deliklerinden ve çiğneme sırasında boğazın arkasından, geniz yoluyla. Koku bölgesini tavana yerleştirilmiş bir duman algılayıcısına benzetebilirim: hava oraya ulaşamazsa ya da algılayıcı bozulursa uyarı oluşmaz.
Hiposmi, anosmi, parosmi ve fantosmi birbirinden nasıl ayrılır?
- Hiposmi: Kokular alınır ama eskisine göre silik ve zayıftır.
- Anosmi: Hiçbir koku alınamaz; ender olarak doğuştan da görülebilir.
- Parosmi: Tanıdık bir koku bozuk algılanır; hoş bir koku kötü ya da rahatsız edici gelebilir.
- Fantosmi: Ortamda bulunmayan bir koku duyulur.
Kokulara aşırı duyarlılık (hiperosmi) bu tablolara göre çok daha seyrektir.
Koku Alma Bozukluklarının Belirtileri Nelerdir?
Koku alma bozukluklarının temel belirtisi kokuların zayıflaması, kaybolması ya da değişik algılanmasıdır. Yakınma yavaş yavaş da, birden de fark edilebilir.
Koku azaldığında yemeklerin lezzeti neden silikleşir?
Dil yalnız tatlı, tuzlu, ekşi ve acı gibi temel tatları ayırır; bir yiyeceği ötekinden ayıran aroma ise koku yoluyla algılanır. Bu nedenle koku duyusu zayıflayan kişi çoğu zaman tat alamadığını düşünür. Yemek zevk vermeyince iştah azalabilir ya da yemeğe fazla tuz eklenebilir; tansiyon ya da böbrek hastalığı olanlarda bu alışkanlık sorun yaratabilir. Uzun süren koku kaybı bazı kişilerde duygu durumunu da olumsuz etkileyebilir.
Koku kaybına eşlik eden burun yakınmaları neyi düşündürür?
Eşlik eden yakınmalar nedeni ayırmada yol gösterir. Tıkanıklık, koyu akıntı, yüzde basınç ve sık yineleyen enfeksiyonlar süreğen sinüs iltihabını; mevsimle değişen tıkanıklık ve berrak akıntı alerjiyi akla getirir. Koku azalmasının kendisi ağrı yapmaz. Burun açık olduğu halde koku alınamıyorsa koku alıcılarını ya da sinir yolunu etkileyen nedenler de araştırılır.
Koku Alma Bozuklukları Neden Olur?
Koku alma bozuklukları iki ana yoldan oluşur: koku molekülleri burnun üst kısmındaki alıcılara ulaşamaz ya da alıcılar ve beyne giden sinir yolu zarar görür. Ani başlayan koku kaybının en sık nedeni burun içindeki şişliktir.
Hangi burun ve sinüs hastalıkları kokunun alıcılara ulaşmasını engeller?
- Soğuk algınlığı ve grip: Burun içi şişer, salgı artar ve kokular geçici olarak silikleşir.
- Alerji: Burun içini kaplayan örtüdeki (mukoza) şişlik koku bölgesine giden havayı azaltır; ayrıntısı alerjik rinit sayfasında yer alıyor.
- Süreğen sinüs iltihabı: Uzun süren koku azalması bu hastalığa işaret edebilir; tabloyu kronik sinüzit başlığında ele aldım.
- Polip: Koku bölgesinin önünü kapatabilir; nasıl tanındığını burun polipi sayfasında okuyabilirsiniz.
- Yapısal darlık: Belirgin septum deviasyonu hava akımını azaltabilir; seyrek olarak burun içindeki bir kitle de aynı etkiyi yapabilir.
Koku sinirini ve beyindeki koku yollarını hangi durumlar zedeler?
- Viral enfeksiyon sonrası: Grip gibi enfeksiyonlar koku alıcılarına zarar verebilir; tıkanıklık geçtiği halde koku bir süre dönmeyebilir.
- Kafa travması: Darbe, koku siniri liflerini burun boşluğunun çatısından geçtikleri yerde zedeleyebilir.
- Yaşlanma: İleri yaşla birlikte koku duyusu yavaş yavaş zayıflar.
- Sinir sistemi hastalıkları: Parkinson, Alzheimer ve multipl skleroz gibi hastalıklarda koku azalması görülebilir, bazen erken belirtilerden biridir.
- Öteki nedenler: Baş-boyun bölgesine ışın tedavisi, hormon hastalıkları, şeker hastalığı ve beslenme eksiklikleri sayılabilir.
İlaçlar, kimyasal maddeler ve sigara koku duyusunu nasıl etkileyebilir?
Bazı antibiyotikler ve antihistaminikler de içinde olmak üzere birçok ilaç koku duyusunu değiştirebilir; burun açıcı spreylerin uzun süre kullanımı da nedenler arasındadır. Koku yakınması yeni bir ilaçtan sonra başladıysa ilaç kendiliğinden kesilmez; doz ya da ilaç değişikliği ilacı yazan hekimle konuşulur. Böcek ilaçları ve çözücüler gibi kimyasallarla temas da koku duyusunu bozabilir. Sigara koku duyusunu olumsuz etkileyebilen etkenlerdendir ve yaşa bağlı azalmayı hızlandırabilir.
Koku Alma Bozukluklarında Tanı Nasıl Konur?
Koku alma bozukluklarında tanı ayrıntılı öykü, kulak burun boğaz muayenesi ve koku testiyle konur. Asıl amaç kaybın nedenini bulmaktır.
Koku kaybı muayenesinde hangi sorular sorulur ve burunda neye bakılır?
Yakınmanın ne zaman ve nasıl başladığını, öncesinde soğuk algınlığı, grip ya da baş darbesi olup olmadığını sorarım. Bütün kokuların mı yoksa bazılarının mı etkilendiğini, tat duyusundaki değişikliği, kullandığınız ilaçları ve geçirilmiş burun ameliyatlarını da öğrenirim. Burun içinde şişlik, akıntı ve polip ararım. Uluslararası bir uzlaşı raporu, koku kaybı kuşkusunda muayenenin ince bir kamerayla yapılan ve koku bölgesinin de incelendiği burun endoskopisini içermesini önerir; işlemin nasıl yapıldığını endoskopik burun muayenesi sayfasında anlattım. Bellek, denge ya da görme yakınmaları gibi sinir sistemine ilişkin bir neden kuşkusu varsa temel nörolojik muayene eklenir.
Koku ölçümü ile görüntüleme hangi durumda istenir?
Kişinin kendi koku duyusu hakkındaki izlenimi her zaman güvenilir değildir; bu yüzden kayıp standart testlerle ölçülür. Testlerde kokuları tanıma ve giderek seyreltilen bir kokuyu algılayabilme düzeyi değerlendirilir; uygulama adımları koku testi sayfasında bulunuyor. Görüntüleme her hastada gerekmez. Sinüs hastalığı düşünülüyorsa sinüs tomografisi istenir; muayene nedeni açıklamıyorsa ya da sinir sistemine ilişkin belirti varsa MR görüntüleme ya da tomografi gündeme gelir.
Koku Alma Bozuklukları Nasıl Tedavi Edilir?
Koku alma bozuklukları altta yatan nedene yönelik olarak tedavi edilir; koku duyusunun kendisini düzelten özgül bir ilaç yoktur. Bu yüzden seçenekler, sorunun burun içinde mi yoksa sinir yolunda mı olduğuna göre değişir.
Tıkanıklığa bağlı koku azalmasında hangi yöntemler kullanılır?
- Tuzlu suyla burun yıkama: Burun içindeki salgının temizlenmesine yardımcı olur.
- Kortizonlu ilaçlar: Sprey ya da hekimin uygun gördüğü durumda tablet biçiminde, burun içindeki iltihabı ve şişliği azaltmak için kullanılır.
- Antihistaminik: Alerjiye bağlı yakınmalarda kullanılır.
- Antibiyotik: Bakteriyel sinüs enfeksiyonunda hekim kararıyla verilir.
- Cerrahi: Polip ya da süreğen sinüs iltihabı koku bölgesinin önünü kapatıyorsa değerlendirilir; bu ameliyat endoskopik sinüs cerrahisi sayfasının konusudur. Bölme eğriliği gibi yapısal darlıkların ameliyatla düzeltilmesinin koku duyusuna etkisi ise yeterince gösterilmiş değildir.
Sinüs iltihabı ya da polip tedavi edildikten sonra bile koku duyusu her hastada geri gelmeyebilir; sonuç kişiden kişiye değişir.
Koku antrenmanının tedavideki yeri nedir?
Koku antrenmanı (koku eğitimi), özellikle viral enfeksiyon sonrası süren koku kayıplarında başvurulan bir uygulamadır. Birkaç farklı kokunun her gün düzenli olarak ve dikkatle koklanmasına dayanır. Genellikle çiçek, meyve, baharat ve reçine türünden dört koku seçilir; her biri günde iki kez kısa süreyle koklanır ve uygulama en az üç ay sürdürülür. Uzlaşı raporu yöntemin enfeksiyon ya da kafa travması sonrası kayıplarda önerilebileceğini, sinüs iltihabına ve sinir sistemi hastalıklarına bağlı kayıplardaki yerinin ise daha çok araştırılması gerektiğini belirtir. Herkeste düzelme sağlamaz; yararı olacaksa ortaya çıkması zaman alabilir. Sorunu kötüleştirmediği için hekim önerisiyle denenebilir.
Koku duyusunun geri dönüşü nelere bağlıdır?
Geri dönüş en çok nedene bağlıdır. Soğuk algınlığı ya da gribe bağlı kayıp çoğu kişide günler ya da birkaç hafta içinde, tedavi gerektirmeden düzelir; seyrek olarak kalıcı olabilir. Bazı kişilerde koku belirgin bir neden olmaksızın kendiliğinden geri gelir. Kafa travması kalıcı koku kaybının sık nedenlerindendir. Yaşa bağlı azalmayı düzelten bir tedavi bulunmamaktadır.
Koku Alma Bozukluklarında Ne Zaman Muayene Olmak Gerekir?
Koku alma bozukluklarında muayene, soğuk algınlığı geçtikten birkaç hafta sonra koku hâlâ dönmediyse, kayıp giderek artıyorsa ya da ortada açıklayıcı bir neden yokken başladıysa gerekir. Koku kaybı çoğu kez ciddi bir hastalığın işareti değildir; yine de eşlik eden bazı belirtiler ayrıca önem taşır.
Koku kaybıyla birlikte hangi belirtiler ivedi değerlendirme gerektirir?
- Baş darbesi: Koku kaybı yakın zamanda geçirilmiş bir kafa travmasından sonra başladıysa.
- Sinir sistemi belirtileri: Kol ya da bacakta güçsüzlük, denge bozukluğu, görme, konuşma ya da yutma güçlüğü eşlik ediyorsa.
- Ani başlangıç: Koku duyusu birden ve nedensiz kaybolduysa.
- Bellek ve hareket yakınmaları: Unutkanlık, titreme ya da yürüme güçlüğü eklendiyse.
Güçsüzlük, konuşma bozukluğu ya da görme kaybı aniden geliştiyse acil servise başvurulmalı ya da 112 aranmalıdır.
Kalıcı koku kaybında evde hangi önlemler alınır?
Koku alamayan kişi dumanı, gaz kaçağını ve bozulmuş yiyeceği fark edemeyebilir. Evde duman ve gaz dedektörü bulundurmak, yiyeceklerin son kullanma tarihine bakmak ve açılan ürünlerin üzerine tarih yazmak temel önlemlerdir. Ocağın ve fırının kapalı olduğu gözle denetlenmelidir. Yemeği baharatla tatlandırmak, kalan tat duyusunu uyararak yemekten alınan keyfi artırabilir.
Ankara'da Koku Alma Bozuklukları İçin Muayene ve Tedavi Süreci Nasıl İlerler?
Ankara'da koku alma bozuklukları için değerlendirme öyküyle başlar, burun içi muayenesi ve endoskopik incelemeyle sürer. Kaybın derecesini ölçmek için gerek görülürse koku testi istenir. Burun içinde iltihap ya da alerji bulgusu varsa önce ilaç tedavisi planlanır ve koku duyusundaki değişim kontrol muayenesinde yeniden değerlendirilir. Görüntüleme ya da ameliyat gerekirse yapılacağı ortam muayene bulgularına göre planlanır; nörolojik bir neden düşünülürse ilgili uzmanlık dalından görüş istenir.
Koku bozukluğu değerlendirmesinden önce hangi notları ve belgeleri hazırlamak yararlıdır?
Yakınmanın başladığı tarihi ve öncesinde geçirdiğiniz enfeksiyon, darbe ya da ameliyatı önceden not etmeniz muayenedeki soruları yanıtlamayı kolaylaştırır. Düzenli kullandığınız ilaçların ve burun spreylerinin listesini, daha önce çekilmiş tomografi ya da MR görüntülerini ve varsa alerji testi sonuçlarını yanınızda getirebilirsiniz. İş yerinde kimyasal madde ya da dumanla temasınız varsa bunu da belirtin.
Ankara'da bahar polenleri ve kış enfeksiyonları koku almayı neden zorlaştırır?
Bahar aylarında polen yükü arttığında alerjik riniti olan kişilerde burun içi şişer ve kokular bu dönemde silikleşebilir. Yakınmanın mevsim geçince hafiflemesi nedeni ayırmada ipucu verir. Soğuk algınlığı ve gribin sık görüldüğü kış aylarında geçici koku azalması olağandır; bu dönemde ayırt edici olan, enfeksiyon geçtikten sonra kokunun dönüp dönmediğidir.
Soğuk algınlığı ya da alerji sırasında ortaya çıkan koku azalması çoğu kez geçicidir. Uzayan kayıplarda hangi yaklaşımın uygun olduğu, muayene ve testlerle saptanan nedene göre kişiye özel belirlenir.
Tıbbi inceleme: Prof. Dr. Selim Sermed Erbek Yayımlanma: Son güncelleme:











