Yutma güçlüğü (disfaji), yiyeceğin ya da içeceğin ağızdan mideye inerken zorlanması ya da yolda takılmasıdır; kendi başına bir hastalık değil, altta yatan bir durumun belirtisidir. Her yaşta görülebilir, ileri yaşta sıklaşır. Nedenlerin çoğu geçicidir; daha seyrek olarak süreğen bir sinir sistemi hastalığıyla ilişkili olabilir. Uzadığında yetersiz beslenmeye, susuz kalmaya ve akciğer enfeksiyonuna yol açabildiği için nedeninin anlaşılması gerekir. Ankara'da yutma güçlüğüyle başvuran kişide ilk baktığım, güçlüğün yutmanın hangi aşamasında ortaya çıktığıdır.
Yutma Güçlüğü (Disfaji) Nedir ve Yutma Nasıl Gerçekleşir?
Yutma güçlüğü, lokmanın ya da sıvının ağızdan mideye olağan biçimde ilerleyememesidir. Yutma, beynin çok sayıda siniri ve kası belirli bir sırayla çalıştırdığı karmaşık bir harekettir; başladıktan sonra büyük bölümü farkında olmadan tamamlanır.
Yutma hangi aşamalardan geçerek tamamlanır?
- Ağız aşaması: Lokma çiğnenir, tükürükle yumuşatılır ve dil tarafından ağzın arkasına itilir.
- Yutak aşaması: Lokma yutaktan yemek borusuna geçerken gırtlak kapanır; böylece yiyeceğin soluk borusuna kaçması engellenir.
- Yemek borusu aşaması: Yemek borusu dalga biçimindeki kasılmalarla lokmayı mideye taşır.
Yutma güçlüğü ile boğazda takılma hissi aynı şey midir?
Hayır. Boğazda takılma hissinde kişi, yemek yemediği sırada da boğazında bir yumru varmış gibi hisseder; ancak lokmalar takılmaz ve yutma zorlaşmaz. Bu duyum stres ve kaygıyla ilişkili olabildiği gibi altta yatan başka bir durumdan da kaynaklanabilir; ayrıntısını boğazda takılma hissi sayfasında anlattım.
Yutma Güçlüğünün Türleri ve Belirtileri Nelerdir?
Yutma güçlüğü, sorunun kaynaklandığı yere göre başlıca iki grupta ele alınır: ağız ve yutak kaynaklı olan ile yemek borusu kaynaklı olan. İlk gruba yutmanın ağız ve yutak aşamalarındaki sorunlar, ikinci gruba yemek borusu aşamasındakiler girer; bu ayrım nedenin hangi yönde araştırılacağını belirler.
Ağız ve yutak kaynaklı yutma güçlüğü nasıl fark edilir?
Bu türde kişi yutmayı başlatmakta zorlanır. Yeme içme sırasında öksürük ya da boğulur gibi olma, yiyeceğin burna kaçması, yemekten sonra sesin ıslak çıkması, lokmayı indirmek için birkaç kez yutkunma gereği görülebilir. Yiyeceğin istemeden burundan ya da ağızdan geri gelmesi, yemek borusundan çok sinir ve kas kaynaklı bir sorunu düşündürür.
Yemek borusu kaynaklı yutma güçlüğü hangi yakınmalarla kendini gösterir?
Lokma yutulduktan sonra genellikle göğüste, göğüs kemiğinin arkasında takılmış gibi hissedilir. Göğüste baskı, sindirilmemiş yiyeceğin ağza geri gelmesi ya da mide yanması eşlik edebilir. Takılmanın hissedildiği yer sorunun yerini her zaman doğru göstermez. Bu türün araştırılmasında gastroenteroloji alanının değerlendirmesi de gerekebilir.
Yutma güçlüğü günlük yaşamda hangi sorunlara yol açabilir?
- Öğünlerin uzaması: Yemek yemek uzun sürer, kişi yutması zor gelen yiyeceklerden kaçınmaya başlar.
- Kilo kaybı ve susuz kalma: Yeterince yenip içilemediğinde kilo kaybı, halsizlik ve vücutta sıvı eksikliği gelişebilir.
- Yineleyen akciğer enfeksiyonu: Yiyecek, içecek ya da tükürüğün soluk yoluna kaçması (aspirasyon) zatürreye yol açabilir; kaçma bazen öksürük olmadan da gerçekleşir.
- Salya akması: Yutulamayan tükürük ağızda birikip dışarı akabilir.
Yutma Güçlüğüne Hangi Hastalıklar ve Durumlar Yol Açar?
Yutma güçlüğüne, yutmayı yöneten sinir ve kasları etkileyen hastalıklar, ağız, boğaz ve boyundaki yapısal sorunlar ve yemek borusunu daraltan ya da hareketini bozan durumlar yol açar. Bazen birden çok etken bir aradadır.
Yutma güçlüğü yapan sinir ve kas hastalıkları hangileridir?
İnme, Parkinson hastalığı, multipl skleroz, motor nöron hastalıkları ve demansta beyin, yutma için gereken sinyalleri düzgün gönderemeyebilir; miyastenia gravis gibi kas hastalıkları da yutmayı güçleştirebilir. Bu kişilerde genellikle yutma güçlüğünden başka belirtiler de vardır ve birçoğunda tanı önceden konmuştur. Yaş ilerledikçe çiğneme kaslarının gücü ve eşgüdümü azalır, lokmanın ağızdan yutağa geçmesi uzar. Bazı ilaçlar da yutmayı etkileyebilir; böyle bir kuşkuda ilaç kendi kendine bırakılmaz, hekimle konuşulur.
Boğaz, gırtlak ve boyundaki hangi sorunlar yutmayı zorlaştırır?
- Enfeksiyonlar ve apse: Boğaz ve bademcik enfeksiyonları ağrı ve şişlikle yutmayı güçleştirebilir; bu yakınmayı boğaz ağrısı sayfasında ele aldım. Bademcik çevresinde apse geliştiğinde tek yanlı şiddetli ağrı, ağzı açmada zorlanma ve salyayı yutamama görülebilir; belirtileri bademcik apsesi başlığında yer alıyor.
- Ağız kuruluğu: Tükürük azaldığında lokma yeterince yumuşamaz ve yutma gecikir; nedenlerini ağız kuruluğu sayfasından okuyabilirsiniz.
- Ses teli felci: Ses tellerinin felci ya da güçsüzlüğü yutma güçlüğü nedenleri arasındadır; ayrıntısı ses teli felci sayfasındadır.
- Duvarda cep oluşumu: Yutak ya da yemek borusu duvarının dışa doğru cep yaptığı durumda yiyecek bu cepte birikebilir ve boğazda bir şey kalmış hissi verebilir.
- Baş-boyun bölgesine uygulanan tedaviler: Bu bölgeye yapılan ameliyat ve ışın tedavisi yutmada görev alan dokuları etkileyebilir.
- Dıştan bası: Büyümüş tiroid bezi gibi komşu yapılar yemek borusuna baskı yapabilir.
Reflü ve yemek borusu hastalıkları yutma güçlüğünde nasıl rol oynar?
Mide asidinin uzun süre yemek borusuna geri kaçması skar dokusu ve darlık oluşturabilir. Yemek borusundaki halka ve perdeler, alerjik kökenli iltihap (eozinofilik özofajit), alt uçtaki kasın gevşeyememesi (akalazya) ve kas spazmları da lokmanın ilerlemesini güçleştirebilir. Reflünün boğazdaki etkilerini reflü ve boğaz sayfasında açıkladım.
Yutma Güçlüğünde Ne Zaman Acile, Ne Zaman Muayeneye Başvurulur?
Her yutma güçlüğü acil değerlendirme gerektirmez; ancak şu üç durumdan biri varsa 112 aranmalı ya da acil servise gidilmelidir.
- Takılan lokmayla nefes darlığı: Boğazda bir şeyin takılı kaldığı düşünülüyor ve nefes almak güçleşiyorsa.
- Hiçbir şeyi yutamama: Kişi sıvıları ve kendi salyasını bile yutamıyor, salyası ağzından akıyorsa.
- İnme belirtileri: Yutma güçlüğü birden başlamış ve yüzün bir yanında düşme, bir kolda güçsüzlük, uyuşma ya da konuşmada peltekleşme eşlik ediyorsa.
Birden başlayan yutma güçlüğü inme belirtisi olabilir mi?
Olabilir; yutma güçlüğü inmenin belirtileri arasında yer alır. Görmede bulanıklık, kafa karışıklığı, baş dönmesi ve şiddetli baş ağrısı da inmenin öteki belirtilerindendir. Belirtiler kısa sürede kaybolsa bile acil yardım istenir ve kişi acile kendisi araç kullanarak gitmez.
Yutma güçlüğü tek seferlik bir takılmadan nasıl ayırt edilir?
Hızlı yerken lokmanın bir kez yanlış yola kaçması ya da takılır gibi olması çoğu kişinin bildiği bir durumdur ve genellikle endişe gerektirmez. Birkaç gün içinde düzelmeyen, giderek artan ya da yineleyen yutma güçlüğünde ise muayene gerekir; her yeme içmede öksüren ya da boğulur gibi olan kişi beklemeden değerlendirilmelidir. Kilo kaybı, kan tükürme, ağrılı yutma, ateş, yeme içmeden sonra nefes darlığı, yineleyen akciğer enfeksiyonu, ses kısıklığı ya da boyunda kitle eşlik ediyorsa da muayene geciktirilmemelidir. Bu belirtiler çoğu zaman daha hafif durumlara bağlıdır; seyrek de olsa bir tümörün işareti olabildikleri için yine de hekime gösterilmeleri gerekir. Öteki işaretleri baş-boyun kanserleri sayfasında bulabilirsiniz.
Yutma Güçlüğünün Nedeni Nasıl Araştırılır?
Yutma güçlüğünün nedeni öykü ve muayeneyle araştırılmaya başlanır; bu bulgular çoğu kez olası nedeni ve hangi tetkikin gerekeceğini gösterir.
Yutma güçlüğü muayenesinde neler sorulur ve nelere bakılır?
Güçlüğün katılarda mı, sıvılarda mı yoksa her ikisinde mi olduğu, ne zamandır sürdüğü ve artıp artmadığı sorulur; yemekte öksürük, yiyeceğin burna kaçması, kilo değişimi ve kullanılan ilaçlar da öğrenilir. Ağız, boğaz ve boyun muayene edilir; boyunda tiroid büyümesi ya da başka bir kitle aranır, güçsüzlük ya da konuşma bozukluğu gibi sinir sistemi bulgularına dikkat edilir. Yutağı ve gırtlağı ayrıntılı görmek için burundan geçirilen ince, bükülebilir bir endoskopla bakı yapılabilir.
Yutma güçlüğünde hangi tetkiklerin isteneceği neye göre belirlenir?
Aşağıdaki tetkikler gerek görülürse istenir; hangisinin seçileceğini öykü ve muayenenin düşündürdüğü neden belirler.
- Endoskopik yutma değerlendirmesi: Burundan geçirilen endoskop yerindeyken kişiye yiyecek ve içecek verilerek yutma anı izlenir; nasıl yapıldığını endoskopik yutma değerlendirmesi sayfasında bulabilirsiniz.
- Baryumlu yutma filmi: Kişi röntgende görünen bir sıvıyı ya da bu sıvıyla karıştırılmış yiyeceği yutarken görüntü alınır; yiyeceğin ve içeceğin nasıl ilerlediği izlenir.
- Yemek borusu endoskopisi: Ucunda kamera bulunan bükülebilir bir boruyla yemek borusu ve mide incelenir; gerekirse parça alınır.
- Basınç ölçümü (manometri): Yutma sırasında yemek borusu kaslarının oluşturduğu basınç ölçülerek kasılma ve gevşemenin düzgün olup olmadığına bakılır.
Yutma Güçlüğü Nedene Göre Nasıl Tedavi Edilir?
Yutma güçlüğünün tedavisi altta yatan nedene ve güçlüğün ağırlığına göre planlanır. Reflü gibi bazı nedenlerde yakınma kendiliğinden gerileyebilir; uzun süreli nedenlerde amaç yeme içmeyi olabildiğince güvenli kılmaktır.
Yutma terapisi ve beslenme düzenlemesi kimler için planlanır?
Uzun süreli nedenlerde, örneğin inmeden sonra, yutma kaslarının gücünü ve eşgüdümünü artırmayı amaçlayan egzersizler ile yeme içme sırasında kullanılacak duruş ve yutma teknikleri öğretilebilir. Yiyecek ve içeceklerin kıvamının kişiye göre ayarlanması da gerekebilir. Kimde gerektiğine yutma değerlendirmesinin sonucuna göre karar verilir; küçük lokma alma ve iyi çiğneme gibi genel önlemler de bu planın parçası olabilir. Egzersizlerin ve beslenme düzeninin içeriği kişiden kişiye değişir; programı ilgili uzman düzenler ve görülen yarar herkeste aynı olmaz.
Yutma güçlüğünde ilaç, girişim ve beslenme desteği ne zaman gündeme gelir?
Neden reflü ya da enfeksiyonsa buna yönelik ilaç tedavisi düzenlenebilir. Yemek borusundaki dar bölge endoskopiyle genişletilebilir; bu işlemin bazı kişilerde yinelenmesi gerekebilir. Kasın gevşeyememesine bağlı durumlarda kası gevşetmeye yönelik enjeksiyon ya da girişim gündeme gelebilir; yapısal nedenlerde ameliyat seçeneği ilgili bölümlerle birlikte değerlendirilir. Yeterince yiyip içemeyen ya da boğulma riski yüksek olan kişilerde beslenme tüpüyle destek gerekebilir.
Ankara'da Yutma Güçlüğü İçin Muayene ve Tedavi Süreci Nasıl İlerler?
Ankara'da yutma güçlüğü değerlendirmesi, güçlüğün türünü ve acil bir durum bulunup bulunmadığını ayırmakla başlar; sonraki adımlar bulunan nedene göre biçimlenir.
Yutma güçlüğünde tetkik ve tedavi planı hangi sırayla oluşturulur?
Öykü ile ağız, boğaz ve boyun muayenesinden sonra gerek görülürse endoskopik bakı ya da yutma filmi istenir. Sorun yemek borusunu ya da sinir sistemini ilgilendiriyorsa ilgili uzmanlık alanlarıyla birlikte değerlendirme gerekebilir. Tedaviye başlandıktan sonra kontrollerde yutmanın güvenli olup olmadığı ve beslenme durumu izlenir; kontrol zamanlamasına hekim karar verir.
Yutma güçlüğü muayenesine gelirken hangi bilgiler işe yarar?
Güçlüğün hangi yiyecek ve içeceklerle ortaya çıktığına, ne zamandır sürdüğüne ve kilo değişimine ilişkin kısa notlar öyküyü kolaylaştırır. Kullanılan ilaçların listesi, bilinen sinir sistemi ya da mide hastalıkları ve daha önce yapılmış endoskopi, film ve tahlil sonuçları da yanında bulundurulabilir.
Yutma güçlüğünde izlenecek yolu, güçlüğün yutmanın hangi aşamasından kaynaklandığı ve altta yatan neden belirler; seyir kişiden kişiye değişir. Nefes almayı güçleştiren takılma, salyayı yutamama ve inme belirtileri ise her zaman acil değerlendirme gerektirir.
Tıbbi inceleme: Prof. Dr. Selim Sermed Erbek Yayımlanma: Son güncelleme:











