Tat bozukluğu, tatların az alınması, hiç alınamaması ya da olduğundan farklı algılanmasıdır. Halk arasında tat alma kaybı diye anılır. Bu yakınmayla başvuranların çoğunda sorun dilde değil koku duyusundadır; tat duyusunun tümüyle yitirilmesi seyrektir. Soğuk algınlığı ya da grip sırasında yemeklerin yavan gelmesi bunun bildik örneğidir. Ankara'da geçmeyen ya da nedeni anlaşılamayan tat değişikliğinin değerlendirilmesi kulak burun boğaz muayenesiyle başlar.
Tat Bozukluğu Nedir ve Tat Duyusu Nasıl Çalışır?
Tat bozukluğu, ağızdaki tat hücrelerinden beyne uzanan yolun herhangi bir yerindeki aksamaya bağlı olarak tatların zayıflaması ya da değişmesidir. Sorun tat tomurcuklarında, uyarıyı taşıyan sinirlerde ya da beynin bu uyarıyı yorumlayan bölümünde olabilir.
Tat kaybı mı koku kaybı mı olduğu nasıl anlaşılır?
Tatlı, tuzlu, ekşi ve acı ayırt edilebildiği hâlde yemeğin kendine özgü lezzeti alınamıyorsa sorun çoğu kez koku duyusundadır; temel tatların kendisi silikleştiyse ya da ağızda sürekli kötü bir tat varsa tat duyusu etkilenmiş olabilir. İki duyu birbirine karıştığından kesin ayrım için gerek görülürse tat ve koku ölçümü yapılır. Koku tarafını koku alma bozuklukları sayfasında anlattım.
Tat tomurcukları ve tat sinirleri uyarıyı beyne nasıl iletir?
Tat hücreleri dilde, damakta ve boğazın iç yüzünde bulunan tat tomurcuklarında kümelenir. Yiyecek tükürükte çözündüğünde bu hücreler uyarılır ve uyarı üç ayrı sinirle beyne taşınır: dilin ön bölümünden yüz sinirinin bir dalı, arka bölümünden dil-yutak siniri, boğazdan da vagus siniri. Tatlı, tuzlu, ekşi, acı ve umami (et suyunda duyulan lezzetli tat) dilin her yerinde algılanır. Birkaç sinir görev aldığından tek bir sinirin zedelenmesi ağzın tamamında tat kaybına seyrek yol açar.
Tat Bozukluğunun Türleri ve Belirtileri Nelerdir?
Tat bozukluğunun belirtileri, tatların silikleşmesinden ağızda yiyecekle ilgisi olmayan bir tadın sürmesine kadar değişir. Aynı kişide birden çok biçim bir arada bulunabilir.
Tatların az alınması, hiç alınamaması ve değişik algılanması nasıl ayrılır?
- Az tat alma (hipogözi): Tatlı, tuzlu, ekşi ve acı eskisine göre silik algılanır.
- Hiç tat alamama (agözi): Temel tatların hiçbiri ayırt edilemez.
- Bozuk tat (disgözi): Ağızda kötü, tuzlu, acımış ya da metalik bir tat sürer; bazı kişilerde ağızda yanma duygusu eşlik edebilir.
- Olmayan tadı duyma (fantogözi): Ağızda hiçbir şey yokken, çoğu kez hoş olmayan bir tat hissedilir.
Tat azalması neden bazen fark edilmeden kalır?
Tatların zayıflaması, bozuk tat kadar rahatsız etmediği için dikkati çekmeyebilir. Kayıp yüz felcindeki gibi dilin yalnız bir yanındaysa öteki yan yemeğin tadını almaya yeter ve eksiklik ancak testle ortaya çıkabilir.
Tat Bozukluğu Neden Olur?
Tat bozukluğu çoğu kişide bir hastalığın, yaralanmanın ya da tedavinin ardından gelişir; bazı kişilerde doğuştandır. Bir bölümünde araştırmaya karşın belirli bir neden bulunamaz.
Hangi enfeksiyonlar ve ağız sorunları tat duyusunu bozar?
- Solunum yolu enfeksiyonları ve sinüs sorunları: Soğuk algınlığı, grip ve COVID-19 gibi viral enfeksiyonlar tadı ve kokuyu silikleştirebilir. Sinüs iltihabı ve polip de aynı etkiyi yapabilir; ayrıntısı kronik sinüzit sayfasındadır.
- Ağız kuruluğu: Tükürük azaldığında yiyecek yeterince çözünmez ve tat hücreleri uyarılamayabilir; nedenleri ağız kuruluğu sayfasında yer alıyor.
- Diş eti ve ağız bakımı sorunları: Diş eti iltihabı, ağız içi enfeksiyonlar ve yetersiz ağız bakımı ağızda kötü bir tada yol açabilir; ağız bakımıyla ilişkili bir başka yakınmayı ağız kokusu sayfasında ele aldım.
- Reflü: Mide içeriğinin ağza gelmesi ekşi bir tat bırakabilir; bu tabloyu reflü ve boğaz başlığı altında bulabilirsiniz.
- Tütün: Yoğun sigara, pipo ve puro kullanımı tat duyusunu zayıflatabilir.
Tat sinirlerini hangi ameliyatlar, yaralanmalar ve hastalıklar etkiler?
Dilin ön bölümünün tat lifleri orta kulağın içinden geçerek yüz sinirine katılır. Bu komşuluk nedeniyle orta kulak iltihabı ve bazı kulak ameliyatları tat değişikliğine yol açabilir; yüz felci de dilin felçli yanında tat duyusunu etkileyebilir. Baş travması, boyun ameliyatları ve yirmi yaş dişi çekimi öteki olası nedenlerdir. İnme, multipl skleroz, Parkinson ve Alzheimer gibi sinir sistemi hastalıklarında da tat değişikliği görülebilir.
Tat bozukluğuna yol açabilen ilaç ve genel sağlık nedenleri nelerdir?
- İlaçlar: Çok sayıda ilaç tadı azaltabilir ya da ağızda metalik, acı bir tat bırakabilir. Yakınma bir ilaca başladıktan sonra ortaya çıksa da ilaç kendi kendine bırakılmaz; değişiklik gerekip gerekmediğini ilacı yazan hekim değerlendirir.
- Kanser tedavileri: Kemoterapi ve ışın tedavisi sırasında tat değişikliği görülebilir.
- Eksiklikler ve genel hastalıklar: B12 vitamini ve çinko eksikliği, şeker hastalığı, tiroidin az çalışması, böbrek ve karaciğer hastalıkları tadı bozabilen durumlardandır.
- Yaşlanma ve gebelik: İleri yaşla birlikte tat tomurcukları azalır ve tatlar silikleşebilir; gebelikteki tat değişikliği çoğunlukla geçicidir.
Tat Bozukluğunda Tanı Nasıl Konur?
Tat bozukluğunda tanı; öykü, ağız, burun ve kulak muayenesi ve gerek görülürse tat ile koku testleriyle konur. İlk yanıtlanması gereken soru, sorunun tat duyusunda mı yoksa koku duyusunda mı olduğudur.
Tat bozukluğu muayenesinde hangi sorular sorulur ve nereye bakılır?
Yakınmanın ne kadar süredir var olduğunu, bütün yiyeceklerin mi yoksa belirli tatların mı etkilendiğini ve koku duyusunda değişiklik olup olmadığını sorarım. Yakın zamanda geçirilen enfeksiyon, baş darbesi, kulak ya da diş işlemi, kullanılan ilaçlar, sigara ve yeni değiştirilen diş macunu ya da gargara da öykünün parçasıdır. Muayenede dilde, diş etlerinde ve ağız içi örtüsünde kuruluk, iltihap ya da yara ararım. Yaraları ağız yaraları ve aftlar, leke ve kabartı gibi değişiklikleri ağız içi lezyonlar sayfasında ayrıca ele aldım. Burun içi ve kulak da değerlendirilir; yüzde güçsüzlük gibi bir bulgu varsa sinir sistemi muayenesi eklenir.
Tat testi, koku testi ve kan tahlili hangi durumda istenir?
Bu testler, öykü ve muayene yakınmanın kaynağını ya da ölçüsünü açıklamaya yetmediğinde istenebilir. Tat testlerinde tatlı, tuzlu, ekşi ve acı çözeltiler ya da bu tatların emdirildiği şeritler kullanılır; algılanabilen en düşük yoğunluk belirlenir ve dilin iki yanı ayrı ayrı sınanabilir. Koku duyusunun ölçülmesi, yakınmanın tat mı koku kaynaklı mı olduğunu ayırmaya yarar. Muayene nedeni açıklamıyorsa kan sayımı, demir ve vitamin düzeyleri ile tiroid, böbrek ve karaciğer işlevlerine yönelik kan testleri istenebilir. Sinir yoluna ya da beyne ilişkin bir neden düşünülürse MR gibi görüntüleme yöntemleri gündeme gelebilir.
Tat Bozukluğu Nasıl Tedavi Edilir?
Tat bozukluğunun tedavisi, altta yatan nedenin bulunup düzeltilmesine dayanır. Tat duyusunu doğrudan hedefleyen tedavilere ilişkin kanıtlar sınırlıdır; bunların kişide yeri olup olmadığını hekim değerlendirir.
Nedene yönelik tat bozukluğu tedavisinde hangi adımlar atılır?
- Enfeksiyon ve alerji: Burun ve sinüs sorunu tedavi edildiğinde tat yakınması da gerileyebilir.
- İlaca bağlı tat değişikliği: İlacı yazan hekim uygun görürse ilaç ya da doz değiştirilebilir; değişiklikten sonra da tat duyusunun toparlanması günler, bazen aylar sürebilir.
- Ağız, diş ve reflü sorunları: Diş eti hastalığının ve reflünün tedavisi, düzenli ağız bakımı ve tütünün bırakılması tat duyusunun toparlanmasına yardımcı olabilir.
- Eksiklikler ve genel hastalıklar: Kan testinde bir eksiklik saptanırsa tedavisini hekim düzenler; şeker, tiroid ya da böbrek hastalığının denetim altına alınması tadı olumlu etkileyebilir.
Tat duyusunun kendiliğinden toparlanması nelere bağlıdır?
Toparlanmayı belirleyen başlıca etken nedendir. Tat hücreleri yaşam boyunca yenilenen hücrelerdir. Enfeksiyon ya da sinir zedelenmesi sonrası gelişen bozuklukların bir bölümü zamanla kendiliğinden düzelebilir, ancak bu herkes için geçerli değildir ve iyileşme uzun sürebilir; bu yüzden seyrin izlenmesi gerekir. Süreğen bir hastalığa ya da değiştirilemeyen bir ilaca bağlı tat bozukluğu kalıcı olabilir; böyle durumlarda danışmanlık ve beslenme düzenlemeleri uyumu kolaylaştırabilir.
Tat Bozukluğu Günlük Yaşamı Nasıl Etkiler ve Ne Zaman Muayene Gerekir?
Tat bozukluğu yemekten alınan keyfi azaltır, beslenmeyi değiştirebilir ve bozulmuş yiyeceğe karşı erken uyarıyı zayıflatır. Muayene; yakınma geçmiyorsa, açıklayıcı bir neden yoksa ya da tat değişikliğine başka belirtiler eşlik ediyorsa gerekir. Soğuk algınlığı ya da grip geçtiği hâlde süren tat azalması da muayene nedenidir.
Tat kaybı yemek güvenliğini ve kiloyu neden etkiler?
Tat ve koku, bozulmuş bir yiyeceği ağza alındığında fark ettiren duyulardır; besin alerjisi olanlarda tat, kaçınılması gereken bir içeriği fark etmeye de yardım eder. Yemek yavan geldiğinde tuzu ya da şekeri artırma eğilimi doğar; yüksek tansiyonu ya da şeker hastalığı olanlarda bu eğilim sakıncalıdır. Tadı bozulan kişi farkında olmadan az yiyip kilo verebilir ya da fazla yiyip kilo alabilir; ileri yaşta ağız kuruluğu da eklendiğinde yetersiz beslenme gelişebilir. Ağır olgularda çökkün duygu durumu eşlik edebilir.
Tat kaybına eşlik eden hangi belirtiler beklemeden başvuru gerektirir?
Tat değişikliği tek başına çoğu kez ivedi bir durum değildir. Yüzün bir yanında sarkma, iki kolu birlikte kaldırıp orada tutamama ya da konuşmanın bozulması (peltek ya da anlaşılmaz konuşma) inme belirtisi olabilir; bunlardan herhangi biri varsa tat kaybı eşlik etsin etmesin 112 aranmalıdır. Tat kaybıyla birlikte yüzün bir yanını oynatmada birkaç gün içinde gelişen güçsüzlük ya da o yandaki gözü kapatmada güçlük yüz felcini düşündürür; tedaviye erken başlamak önem taşıdığından beklemeden hekime başvurulmalıdır.
Ankara'da Tat Bozukluğu İçin Muayene ve Tedavi Süreci Nasıl İlerler?
Ankara'da tat bozukluğu yakınmasıyla yapılan ilk muayenede önce sorunun tat duyusunda mı koku duyusunda mı olduğu ayrılır. Gerek görülürse tat ve koku testleri, kan testleri ya da görüntüleme istenir ve tedavi bulunan nedene göre planlanır. Diş sorunu, ilaç yan etkisi ya da genel bir hastalık söz konusuysa gerek görülürse ilgili uzmanlık alanlarıyla birlikte değerlendirme yapılır.
Tat bozukluğu muayenesine gelirken hangi bilgileri hazırlamak işe yarar?
Düzenli kullandığınız ilaçların listesi, tat değişikliğinin ilaçla ilişkisini değerlendirmeyi kolaylaştırır. Yakınmanın başladığı tarihi ve son diş hekimi muayenenizin zamanını not edebilirsiniz. Daha önce yapılmış kan tahlilleri ile kulak ya da sinüs görüntülemeleri varsa bunları da yanınızda getirebilirsiniz.
Tat bozukluğunda izlem ve kontrol nasıl planlanır?
Bekleme ve izlem kararı verilen durumlarda tat duyusundaki değişim kontrol muayenelerinde izlenir; kontrol aralığını hekim belirler. Tedavi başlanan kişilerde yanıt, yakınmanın seyrine ve gerekirse yinelenen testlere göre değerlendirilir. Seyirde değişim görülmezse neden yeniden gözden geçirilebilir.
Tat alamama yakınmasında ilk adım; sorunun koku duyusundan, ağız sağlığından, kullanılan bir ilaçtan ya da başka bir nedenden kaynaklandığını ayırmaktır. Tedavi bulunan nedene göre düzenlenir; düzelmenin süresi ve ölçüsü kişiden kişiye değişir.
Tıbbi inceleme: Prof. Dr. Selim Sermed Erbek Yayımlanma: Son güncelleme:











