Yenidoğan işitme taraması, bebeğin işitmesinin doğumdan sonraki ilk günlerde ya da haftalarda, bebekten bir yanıt beklemeyen kısa ölçümlerle yoklanmasıdır. Doğuştan işitme kaybı sık görülen bir durum değildir; ancak erken fark edildiğinde bebeğe ve aileye dil ve konuşma desteği erken dönemde verilebilir. Tarama tanı koymaz: işitmesinin daha ayrıntılı incelenmesi gereken bebekleri belirler. Türkiye'de ulusal bir program olarak yürütülür; Ankara'da da bebekler doğumun yapıldığı sağlık kurumunda taranır.
Yenidoğan İşitme Taraması Nedir, Neden Yapılır?
Yenidoğan işitme taraması, işitme kaybı olasılığı bulunan bebekleri erkenden belirleyip ileri değerlendirmeye yönlendirmek için yapılan bir ön incelemedir. Tarama programlarının kalıcı işitme kaybının daha erken tanınmasına katkı sağladığı bildirilmiştir.
İşitme taraması dil öğreniminin hangi dönemini gözetir?
Dil öğrenimi için en önemli dönem yaşamın ilk üç yılıdır; işiten bebekler konuşma ile dili daha ilk altı ayda öğrenmeye başlar. İşitme kaybı bu dönemde fark edilmezse konuşma ve dil gelişimi geri kalabilir. Erken dönemde destek alan işitme kayıplı çocukların dil becerilerinin, erken destek almayanlara göre daha iyi geliştiği bildirilmiştir.
Türkiye'de yenidoğan işitme taraması hangi çerçevede yürütülür?
Türkiye'de yenidoğan işitme taraması, Sağlık Bakanlığının yürüttüğü ulusal bir programdır ve 81 ilde, doğumun yapıldığı kamu, özel ve üniversite sağlık kurumlarında uygulanır. Program 2000 yılında Ankara'da pilot uygulama olarak başlamış, 2008'de bütün illeri kapsayan ulusal program haline getirilmiştir. Bakanlığın bildirdiği amaç, işitme kaybının çocuğun konuşma gelişimini etkilemeden erkenden saptanması ve gereken tedavi ile rehabilitasyonun sağlanmasıdır. Programın akış şeması ile güncel referans merkez listesi Bakanlığın ilgili sayfasında yayımlanır.
Yenidoğan İşitme Taraması Kimlere ve Ne Zaman Yapılır?
Yenidoğan işitme taraması, uluslararası kaynaklara göre risk etkeni taşısın taşımasın bütün bebekleri kapsar ve çoğu kez bebek doğumun yapıldığı kurumdan ayrılmadan önce yapılır. Bilinen bir risk etkeni bulunmayan bebeklerde de işitme kaybı görülebilir. Yoğun bakımda izlenen bebekte taramanın zamanını bebeği izleyen ekip belirler.
İşitme tarama programlarında tarama, tanı ve destek için hangi hedefler konur?
Erken işitme tanı ve destek programları için yayımlanan uluslararası tutum belgesinde taramanın bir aylığa dek tamamlanması, ek test gereken bebekte tanıya yönelik işitme değerlendirmesinin üç aylığa dek yapılması ve işitme kaybı doğrulanan bebekte erken desteğin altı aylığa dek başlaması hedeflenir. Aynı belge, taramanın gerekli ilk adım olduğunu ama tanı ve desteğin zamanında gerçekleşmesini tek başına güvenceye almadığını da belirtir. Bunlar programlar için konmuş genel hedeflerdir; her bebekte zamanlamayı onu izleyen ekip belirler.
Taraması yapılmadan eve çıkan bebek için nereye danışılır?
Bebek taranmadan taburcu olduysa, doğum bir sağlık kurumu dışında gerçekleştiyse ya da tarama sonucu size bildirilmediyse durum bebeği izleyen hekime sorulabilir. Bu bebeklerde tarama sonradan, ayaktan da yapılabilir. Taramanın nerede ve ne zaman tamamlanacağını hekim ve ilgili tarama birimi belirler.
Yenidoğan İşitme Taraması Hangi Testlerle Yapılır, Ne Kadar Sürer?
Yenidoğan işitme taraması iki ölçümden biriyle ya da ikisiyle yapılır: otoakustik emisyon testi ve işitsel beyin sapı yanıtı testi. Tarama çoğu kez birkaç dakika sürer ve bebek sakin dinlenirken ya da uyurken uygulanır; süre kullanılan ölçüme göre değişebilir. Hangi ölçümün hangi sırayla kullanılacağını tarama programının protokolü belirler.
Kulağa yerleştirilen küçük uçla yapılan emisyon testi taramada neyi yoklar?
Bu testte bebeğin kulak yoluna küçük, yumuşak bir uç yerleştirilir ve hafif tıkırtı sesleri verilir. Sağlıklı çalışan bir iç kulak bu seslere yankıya benzeyen çok hafif bir yanıt üretir; cihaz bu yanıtın alınıp alınmadığını kaydeder. Ölçümün ayrıntılarını otoakustik emisyon testi sayfasında bulabilirsiniz.
Beyin sapı yanıtı testinde bebeğin başına yapıştırılan algılayıcılar neyi kaydeder?
Bu testte bebeğin başına ve ensesine, cilde yapıştırılıp kolayca çıkarılan küçük algılayıcılar yerleştirilir; kulaklarına hafif sesler verilir. Algılayıcılar, işitme sinirinin ve beyin sapının bu seslere verdiği yanıtı kaydeder. Testin tanı amacıyla nasıl kullanıldığını işitsel beyin sapı testi sayfasında anlattım.
Yenidoğan İşitme Taramasının Sonucu Nasıl Yorumlanır?
Yenidoğan işitme taramasının sonucu iki biçimde bildirilir: “geçti” ya da “yeniden test ya da ileri değerlendirme gerekir”. “Geçti”, iki kulakta da beklenen yanıtın aynı oturumda alındığını gösterir; bu durumda işitme kaybı olasılığı düşüktür. Öteki sonuç gündelik dilde “kaldı” diye anılsa da tarama bir sınav değildir ve bu sonuç tanı anlamına gelmez: beklenen yanıtın kaydedilemediğini gösterir, nedenini söyleyemez.
Yenidoğan taramasında sağlıklı bir kayıt hangi koşullara bağlıdır?
Yenidoğan taramasında sağlıklı bir kayıt açık bir kulak yoluna, bebeğin sakin olmasına ve sessiz bir ortama bağlıdır. Bu koşullar sağlanmadığında ya da yenidoğanda sık görülen geçici durumlarda yanıt, işitme kaybı olmasa da kaydedilemeyebilir:
- Açık bir kulak yolu: Doğumdan kalan sıvı ve artıklar kulak yolunu geçici olarak kapatabilir.
- Orta kulağın durumu: Kulak zarının arkasındaki sıvı sesin iç kulağa iletilmesini güçleştirebilir; çoğu kez ilk aylarda kendiliğinden çekilir.
- Sakin ya da uyuyan bebek: Kayıt, bebeğin tarama boyunca sakin ya da uykuda olmasını gerektirir.
- Sessiz ortam: Tarama sessiz bir ortamda yapılır; gürültü kaydı etkileyebilir.
Yeniden test önerilen bebekte sonraki adımlar nasıl ilerler?
Yeniden test önerilen bebeklerin yalnız küçük bir bölümünde kalıcı işitme kaybı saptanır; bu sonuç tek başına işitme kaybı tanısı değildir. Öte yandan nedenin geçici olduğu ancak yeniden ölçümle anlaşılır. İzleyen adımda tarama yinelenir ya da bebek ayrıntılı işitme testlerinin yapıldığı bir birime yönlendirilir; yeniden testte iki kulak da ölçülür. Hangi adımın ne zaman ve nerede atılacağını taramanın yapıldığı birim ya da hekim bildirir. Olası bir işitme kaybının erken dönemde tanınabilmesi, bu değerlendirmenin verilen tarihte yapılmasına bağlıdır.
Yenidoğan İşitme Taramasının Riski ya da Sakıncası Var mıdır?
Yenidoğan işitme taraması için bilinen bir risk bildirilmemiştir; kaynaklar ölçümün bebeği rahatsız etmediğini belirtir. Akılda tutulması gereken, taramanın bir ön inceleme olduğu ve her işitme kaybını göstermediğidir.
İşitme taraması hangi işitme kayıplarını gösteremeyebilir?
Tarama ölçümleri hafif işitme kayıplarını ve yalnız belirli ses aralıklarını tutan kayıpları yakalamayabilir. Doğumda bulunmayıp sonradan başlayan ya da zamanla ilerleyen kayıplar da taramada görülmez. Bu yüzden “geçti” sonucu, işitmenin bütünüyle olağan olduğunu ya da ileride bir sorun çıkmayacağını göstermez.
Bebeğin seslere tepki vermesi önerilen işitme testinin yerini tutar mı?
Hayır; bebeğin yüksek bir sese irkilmesi ya da sese dönmesi bütün sesleri duyduğunu göstermez, bebek bazı sesleri duyup bazılarını duymuyor olabilir. Ana-babanın gözlemi değerlidir ama her kulağı ayrı ayrı sınayan ölçümün yerini tutmaz. Yanıtın alınamamasının nedeni de kulaktaki sıvı diye varsayılamaz: tarama nedeni gösteremez; sıvı çekildikten sonra işitme yeniden ölçülür.
Yenidoğan İşitme Taramasından Sonra İşitme Nasıl İzlenir?
Yenidoğan işitme taramasından sonra işitme, tarama sonucu ne olursa olsun, bebeğin seslere tepkisi ve konuşma gelişimi üzerinden izlenir. İşitme kaybı doğumdan sonra da gelişebilir: kalıtsal işitme kayıplarının bazıları ancak ilerleyen yaşlarda ortaya çıkar; bazı enfeksiyonlar, kulak iltihapları ve kafa travması da işitmeyi sonradan etkileyebilir.
Taramadan geçen bebekte ana-baba hangi ipuçlarını izleyebilir?
Şu gözlemler hekime söylenmeye değer:
- Sese tepki: Bebek yakınındaki yüksek bir sese irkilmiyor ya da tanıdık seslere tepki vermiyor olabilir.
- Ses çıkarma: Bebek ses çıkarmıyor ya da duyduğu sesleri taklit etmiyor olabilir.
- Konuşma gelişimi: İlk sözcükler ve basit cümleler beklenen dönemde ortaya çıkmayabilir.
Böyle bir kaygı doğduğunda, önceki tarama sonucu ne olursa olsun işitmenin yeniden değerlendirilmesi gerekir.
Hangi risk etkenleri taramadan geçen bebekte de işitme izlemini gündeme getirir?
Bazı durumlarda taramadan geçen bebekte de işitmenin yeniden ölçülmesi önerilebilir. Kaynaklarda anılan etkenler arasında şunlar yer alır:
- Aile öyküsü: Ailede çocukluk çağında başlayan işitme kaybı bulunabilir.
- Erken doğum ve yoğun bakım: Bebek erken ya da düşük kiloyla doğmuş, yenidoğan yoğun bakımında izlenmiş olabilir.
- Enfeksiyonlar: Anne karnında geçirilen bazı enfeksiyonlar ve bebeklikte geçirilen menenjit işitmeyi etkileyebilir.
- Yenidoğan dönemi sorunları: Doğum sırasında oksijensiz kalma, ağır sarılık ve kulağa etkisi olabilen bazı ilaç tedavileri bu etkenler arasındadır.
- Baş ve yüz bölgesinin yapısal farklılıkları: Kulak kepçesini ve kulak yolunu da kapsayan doğuştan farklılıklar bu etkenlerdendir.
Bu etkenlerin bulunması bebekte işitme kaybı gelişeceği anlamına gelmez; yalnız işitmenin daha yakından izlenmesini gerektirir. İzlemin zamanını bebeği izleyen hekim ve odyoloji birimi belirler.
İleri testlerde işitme kaybı doğrulanırsa hangi destekler konuşulur?
İşitme kaybı doğrulanırsa kaybın türüne ve derecesine göre işitme desteği ile dil ve iletişim desteği seçenekleri aileyle konuşulur. İşitme cihazları küçük bebeklerde de kullanılabilir; ayrıntısı işitme cihazları sayfasındadır. Cihazdan yeterince yararlanamayan çocuklarda koklear implant gündeme gelebilir. Çocukluk çağındaki kayıpların nedenlerine çocuklarda işitme kaybı başlığında yer verdim.
Ankara'da Yenidoğan İşitme Taraması Sonrası Değerlendirme Süreci Nasıl İlerler?
Ankara'da yenidoğan işitme taraması sonrasındaki süreç, taramanın yapıldığı birimin ya da hekimin yönlendirmesiyle ilerler: gerekirse tarama yinelenir ya da ayrıntılı işitme testleri planlanır. KBB muayenesi bu süreçte, yanıt alınamamasının kulaktan kaynaklanan bir nedeni olup olmadığını araştırmak için istenebilir.
Tarama sonrası KBB muayenesine gelirken hangi belgeler yanınızda olmalı?
- Tarama belgesi: Tarama Ankara'da ya da başka bir ilde yapılmış olsun, tarihini ve iki kulak için bildirilen sonucu gösteren belge değerlendirmenin çıkış noktasıdır.
- Doğum ve taburculuk özeti: Doğum haftası, yoğun bakımda izlem ve uygulanan tedaviler bu belgede yer alır.
- İleri test raporları: Yapıldıysa yeniden tarama ve ayrıntılı işitme testlerinin sonuçları karşılaştırma olanağı verir.
- Aile öyküsü ve gözlemler: Ailede çocuklukta başlayan işitme kaybı bilgisi ve bebeğin seslere tepkisine ilişkin notlarınız öyküyü tamamlar.
Yeniden test önerilen bebekte kulak muayenesinde neye bakılır?
Muayenede ilk baktığım yerler kulak kepçesi, kulak yolunun açıklığı ve kulak zarıdır. Kulak yolunda doğumdan kalan artık ya da kulak kiri, zarın arkasında sıvı gibi geçici ya da giderilebilir durumlar aranır. Sıvı saptanırsa nasıl izleneceğine hekim karar verir; bu durumu orta kulakta sıvı birikmesi sayfasında ele aldım. Kulak kepçesinde ya da kulak yolunda yapısal bir farklılık varsa değerlendirme doğuştan kulak anomalileri başlığındaki adımlarla sürer. Hangi işitme testinin nerede ve ne zaman yapılacağı muayenede planlanır.
Yenidoğan işitme taraması bir tanı testi değil, işitmesinin yakından incelenmesi gereken bebekleri erkenden ayıran bir ön incelemedir. Yeniden test önerilen bebeklerin çoğunda kalıcı bir işitme kaybı saptanmaz; yine de bunu gösterecek olan, verilen tarihte yapılan ölçümdür. Taramadan geçen bebekte de seslere tepkinin ve konuşma gelişiminin izlenmesi sürer.
Tıbbi inceleme: Prof. Dr. Selim Sermed Erbek Yayımlanma: Son güncelleme:











