İçeriğe geç
Çakıroğlu Plaza Kat:12 D:82 · Beştepe, Yenimahalle / Ankara selimerbek@gmail.com
Menü
0 (312) 511 07 00
Çakıroğlu Plaza Kat:12 D:82, Beştepe – Yenimahalle / Ankara
Baş-Boyun Hastalıkları

Tükürük Bezi Taşı

Tükürük bezi taşı kanalı tıkayınca bez yemek sırasında ağrılı biçimde şişer; küçük taşlar kendiliğinden düşebilir. Taşın nasıl oluştuğunu anlatıyorum.

Tükürük bezi taşı (sialolitiazis), tükürükteki minerallerin bezin içinde ya da salgı kanalında sertleşmesiyle oluşan küçük, beyaz ve sert bir birikintidir. Taş kanalı tıkadığında tükürük ağza akamaz, bezde birikir ve bez ağrılı biçimde şişer. Taş genellikle ciddi bir soruna yol açmaz; küçük olanlar kimi zaman kendiliğinden düşer. Ankara'da yemekle gelip giden çene altı şişliği nedeniyle yapılan değerlendirmede amaç, şişliğin taştan mı başka bir nedenden mi kaynaklandığını ayırt etmek ve taşın yerini belirlemektir.

Tükürük Bezi Taşı (Sialolitiazis) Nedir?

Tükürük bezi taşı, tükürük yapan bezlerde ya da bu bezlerin tükürüğü ağza taşıyan kanallarında oluşan mineral birikintisidir. Taş en çok çene altı bezinde (submandibuler bez) görülür; bu bezin kanalı tükürüğü dilin altından ağız tabanına taşır. Kulak önü bezinde (parotis) de taş oluşabilir. Tükürük bezlerinin öteki hastalıklarına genel bir bakış için tükürük bezi hastalıkları sayfasına göz atabilirsiniz.

Tükürük bezi taşının büyüklüğü ve sayısı nasıl değişir?

Taşların boyutu kişiden kişiye değişir; çoğu bir bezelye tanesi büyüklüğündedir, çok daha küçük olanlar da vardır. Çok küçük taşlar hiçbir yakınma yapmadan kalabilir; daha büyük bir taş ise yemek sırasında ani ve yoğun ağrıya yol açabilir. Birçok kişide birden fazla taş bulunabilir.

Tükürük bezi taşı ağız içinde fark edilebilir mi?

Bazen evet. Taş, kanalın dilin altında ağız tabanına açıldığı noktaya yakınsa kanal ağzında beyaz bir nokta olarak görülebilir ya da dilin altında sert, ağrılı bir kabarıklık gibi ele gelebilir. Derindeki ya da bezin içindeki taşlar ise dışarıdan seçilemez. Dilin altında saydam ya da mavimsi, yumuşak ve dolup boşalan bir şişlik ise taştan çok ranula denen tükürük kistini düşündürür.

Tükürük Bezi Taşının Belirtileri Nelerdir?

Tükürük bezi taşının en belirgin işareti, yemek sırasında taşın bulunduğu bezde başlayan ağrılı şişliktir. Şişlik yemekten sonra yavaş yavaş inebilir ve bir sonraki yemekte yeniden belirebilir; inerken ağza birden tükürük boşaldığı hissedilebilir. Bazı taşlar ise hiçbir belirti vermez.

Tükürük bezi taşı hangi yakınmalara yol açar?

  • Yemekle gelen şişlik ve ağrı: Çene altında, kimi zaman kulak önünde ya da dilin altında şişlik ve ağrı yemek sırasında artar; ekşi yiyecekler gibi tükürük salgısını uyaran yiyecekler yakınmayı belirginleştirebilir.
  • Gelip giden künt ağrı: Ağızda ya da çene altında zaman zaman alevlenen bir ağrı olabilir; yemek sırasında ağrının çok şiddetlenmesi taşın kanalı tümüyle tıkadığını düşündürebilir.
  • Yutma ve ağız açmada güçlük: Şişlik büyüdükçe yutmak ya da ağzı açmak zorlaşabilir.
  • Ağızda kuruluk ya da acı tat: Tükürük akışının azalmasıyla birlikte görülebilir.

Tükürük bezi taşında şişliğe enfeksiyon eklendiği nasıl anlaşılır?

Kanal uzun süre tıkalı kaldığında taşın arkasında bekleyen tükürükte bakteriler çoğalabilir ve bez iltihaplanabilir. Bu durumda ağrı ve şişlik belirginleşir; bezin üzerindeki deride kızarıklık, kanal ağzından irinli akıntı, ağızda kötü tat, ateş ve üşüme-titreme eklenebilir. Tedavi edilmeyen enfeksiyon seyrek de olsa apseye ya da çevre dokulara yayılmaya yol açabilir. Bezin iltihaplanmasının nedenlerini ve tedavisini tükürük bezi iltihabı sayfasında ayrıca ele aldım.

Tükürük Bezi Taşı Neden Oluşur?

Tükürük bezi taşının neden oluştuğu tam olarak bilinmemektedir. Taşın, küçük bir çekirdeğin çevresinde tükürükteki kalsiyum ve fosfat gibi tuzların katman katman birikmesiyle büyüdüğü düşünülür; tükürüğün yavaş akması ve koyulaşması bu birikimi kolaylaştırır.

Tükürük bezi taşı oluşumunu kolaylaştıran etkenler nelerdir?

  • Susuz kalma: Vücut yeterince sıvı almadığında tükürük azalır ve koyulaşır.
  • Tükürüğü azaltan ilaçlar: Tükürük üretimini azaltan bazı ilaçlar taş olasılığını artıran etkenler arasında sayılır.
  • Sigara ve diş eti hastalığı: Tütün kullanımı ve süreğen diş eti hastalığı risk etkenleri arasında anılır.
  • Gut hastalığı: Gutu olan kişilerde taş daha kolay oluşur.
  • Işın tedavisi ve bağışıklık sistemi hastalıkları: Ağız bölgesine uygulanan ışın tedavisi ve tükürük bezlerini etkileyen bağışıklık hastalıkları zemin hazırlayabilir.

Tükürük bezi taşı başka bir hastalığın işareti midir?

Genellikle değildir; taş çoğu kişide başka bir sağlık sorunuyla bağlantılı değildir. Muayenede yine de genel sağlık durumunu ve kullanılan ilaçları da sorarım. Taşı önlemenin kesin bir yolu bilinmemektedir; bir atak geçtikten sonra susuz kalma gibi değiştirilebilen etkenlerin gözden geçirilmesi konuşulabilir.

Tükürük Bezi Taşı Tanısı Nasıl Konur?

Tükürük bezi taşı tanısı çoğu zaman yakınmanın öyküsü ve muayeneyle konur; taşın yerini ve büyüklüğünü belirlemek için gerek görülürse görüntüleme istenir. Öyküde ilk sorduğum, şişliğin yemekle ilişkisidir.

Tükürük bezi taşı muayenesinde nelere bakılır?

Bezin büyüyüp büyümediğine ve dokunmakla ağrıyıp ağrımadığına bakılır. Ağız tabanı parmakla arkadan öne doğru yoklanır; taş kanal ağzında görülebilir ya da kanal boyunca ele gelebilir. Beze hafifçe bastırıldığında kanal ağzından berrak tükürük gelmesi beklenir; tükürüğün gelmemesi kanalın tıkalı olabileceğini, irinli akıntı ise enfeksiyonu düşündürür. Gerek görülürse kanal ağzı uyuşturularak genişletilebilir; bu, küçük bir taşın geçmesine de yardımcı olabilir.

Tükürük bezi taşında görüntüleme hangi durumlarda istenir?

Taş muayenede seçilemiyorsa ya da tedavi planı için yerinin ve büyüklüğünün bilinmesi gerekiyorsa görüntüleme yol gösterir. Boyun ultrasonu taşın yerini gösterebilir, ancak çok küçük taşlar ultrasonda seçilemeyebilir. Gerek görülürse bilgisayarlı tomografi (BT), kimi zaman da MR istenebilir; görüntüleme taşı taklit edebilen apse ya da kitleyi ayırt etmeye de yardımcı olur. Çene altında yemekle ilişkisi olmayan, giderek büyüyen bir şişlikte değerlendirme boyunda kitle sayfasında anlattığım biçimde ilerler.

Tükürük Bezi Taşı Nasıl Tedavi Edilir?

Tükürük bezi taşının tedavisinde amaç taşın kanaldan çıkmasıdır; yakınmalar taş düşene ya da çıkarılana dek sürebilir. Tedavi basamaklıdır: küçük ve kanal ağzına yakın taşlarda önce tükürük akışını artıran basit önlemler denenebilir, taş çıkmazsa girişimsel yöntemler konuşulur.

Tükürük bezi taşında girişimden önce neler denenebilir?

Hekim önerirse ilk basamakta tükürük akışını artırmaya yönelik basit önlemler denenebilir: yeterince sıvı almak, ekşi şekerleme ya da şekersiz sakızla tükürüğü uyarmak, taşın çevresine hafifçe masaj yapmak ve ağrıyan bölgeye ılık uygulama bunlar arasındadır. Bu önlemler küçük bir taşın ilerlemesine yardımcı olabilir. Ağrı kesici gerekiyorsa hangisinin kullanılacağı hekime ya da eczacıya danışılarak belirlenir.

Kendiliğinden çıkmayan tükürük bezi taşında hangi işlemler uygulanabilir?

  • Kanal ağzından çıkarma: Kanal ağzına yakın bir taş, kanalın iki yanına bastırılarak itilebilir ya da ince, küt bir aletle alınabilir.
  • Tükürük bezi endoskopisi: Kanal ağzından ilerletilen çok ince bir kamera ve küçük aletlerle taş bulunup çıkarılabilir, gerektiğinde parçalanabilir; işlemin ayrıntısını tükürük bezi endoskopisi sayfasında anlattım.
  • Ağız içinden kanalın açılması: Taş, ağız tabanında kanalın üzerine yapılan bir kesiyle çıkarılabilir.
  • Taşın parçalanması: Şok dalgalarıyla taşı küçük parçalara ayıran yöntem de uygulanabilen seçenekler arasındadır; parçalar kendiliğinden atılabilir ya da endoskopiyle alınabilir.
  • Bezin alınması: Taşlar sık yineliyor, enfeksiyona yol açıyor ya da ağır yakınma yapıyorsa bezin cerrahiyle çıkarılması gündeme gelebilir; bu ameliyat tükürük bezi cerrahisi başlığında yer alıyor.

Hangi işlemin uygun olduğu taşın yerine, büyüklüğüne ve sayısına, bezde enfeksiyon olup olmadığına göre hekimle birlikte belirlenir; enfeksiyon bulguları varsa antibiyotik gerekip gerekmediğine de hekim karar verir. Her işlemin kendine özgü riskleri vardır; örneğin endoskopiden sonra kanal darlığı, kanama ve enfeksiyon gibi sorunlar bildirilmiştir. Sonuçlar kişiden kişiye değişebilir; çıkarılan taş çoğu kez yinelemez, ancak aynı bezde yeni bir taş oluşabilir.

Tükürük Bezi Taşında Ne Zaman Hekime ya da Acile Başvurulur?

Yemekle yineleyen şişlik, kendiliğinden geçmeyip rahatsız eden bir taş ya da enfeksiyon bulguları tükürük bezi taşında muayene nedenidir. Bazı belirtiler ise beklemeden değerlendirme gerektirir.

Tükürük bezi taşı evde çıkarılmaya çalışılmalı mı?

Hayır. Taş kanal ağzında görünse bile iğne, kürdan ya da başka sivri bir cisimle çıkarmaya çalışmak ağız tabanını yaralayabilir ve enfeksiyona yol açabilir.

Tükürük bezi taşında hangi belirtilerde hekime, hangilerinde acil servise gidilir?

  • Enfeksiyon bulguları: Ateş, üşüme-titreme, bezin üzerinde kızarıklık ya da kanal ağzından irin gelmesi hekime başvuru nedenidir.
  • Yayılan şişlik ve yutma güçlüğü: Şişlik yüze ya da boyna doğru hızla yayılıyor, ateş yükseliyor, ağız açılamıyor ya da yutmak güçleşiyorsa beklemeden hekime ya da acil servise başvurulmalıdır.
  • Nefes almada güçlük: Ağız tabanındaki ya da boyundaki şişlikle birlikte nefes almak zorlaşıyorsa 112 aranmalıdır.

Ankara'da Tükürük Bezi Taşı İçin Muayene ve Tedavi Süreci Nasıl İlerler?

Ankara'da tükürük bezi taşı değerlendirmesi, şişliğin seyrini anlatan öyküyle başlar; ağız tabanı, kanal ağızları ve boyun muayenesiyle sürer. Taşın yeri ve büyüklüğü için gerek görülürse ultrason ya da BT istenir. Tedavi bulgulara göre basamak basamak konuşulur; girişim gerekirse nasıl ve hangi anesteziyle yapılacağı taşın yerine ve büyüklüğüne göre planlanır. Kontrolün gerekip gerekmediğine ve zamanına hekim karar verir.

Tükürük bezi taşı muayenesine gelirken hangi bilgiler işe yarar?

  • Şişliğin seyri: Hangi tarafta olduğu, yemekle ilişkisi, ne sıklıkla yinelediği ve ateşle seyreden atak olup olmadığı.
  • İlaç listesi: Düzenli kullanılan ilaçlar.
  • Genel hastalıklar: Gut, bağışıklık sistemi hastalığı ya da baş-boyun bölgesine geçmişte uygulanan ışın tedavisi.
  • Eski tetkikler: Daha önce çekilmiş ultrason, BT ya da diş filmlerinin görüntü ve raporları.

Tükürük bezi taşına ağız kuruluğu eşlik ediyorsa ne değişir?

Ağız kuruluğu tükürüğün azaldığını gösterir ve taşa zemin hazırlayan durumlarla iç içe olabilir. Bu durumda kuruluğun nedeni de araştırılır; ilaç düzenlemesi gerekip gerekmediği ilacı yazan hekimle birlikte değerlendirilir. Kuruluğun nedenlerini ağız kuruluğu sayfasında bulabilirsiniz; düzenli ağız bakımı ve sigaranın bırakılması da bu süreçte konuşulur.

Tükürük bezi taşı çoğu zaman ciddi olmayan, yemekle gelip giden şişlikle kendini gösteren bir sorundur. Küçük taşlar basit önlemlerle ya da kendiliğinden atılabilir; çıkmayan taşlarda izlenecek yol hekimle belirlenir.

Tıbbi inceleme: Yayımlanma: Son güncelleme:

Kaynakça

Bu içerik, aşağıdaki tıbbi kaynaklardan yararlanılarak hazırlanmıştır.

  1. NHS — Salivary gland stones
  2. MedlinePlus — Salivary duct stones
  3. MedlinePlus — Salivary gland infections
  4. Cleveland Clinic — Salivary Gland Stones
  5. Cleveland Clinic — Ranula
  6. MSD Manual — Salivary Gland Disorders
  7. ENT Health — Salivary Gland Disorders
  8. Badash I, Raskin J, Pei M, et al. Contemporary Review of Submandibular Gland Sialolithiasis and Surgical Management Options. Cureus. 2022.
  9. Kim MJ, Milliren A, Gerold DJ Jr. Salivary Gland Disorders: Rapid Evidence Review. Am Fam Physician. 2024.